Anadolunun minilliklərdən süzülüb gələn tarixi, təbiətin yaratdığı ecazkar mənzərələr və insan zəhmətinin bəxş etdiyi gözəlliklər… Türkiyənin cənub-qərbində yerləşən Isparta bütün bunları özündə birləşdirən, hər qarışında tarixin nəfəsini, hər bağında isə təbiətin ətrini yaşadan şəhərlərdən biridir. Qızılgül bağlarının ətrinin uzaqlara yayıldığı, yay aylarında lavanda tarlalarının bənövşəyi rəngə boyandığı, göllərinin sakitliyi və dağlarının əzəməti ilə insanı valeh edən bu şəhər Türkiyənin turizm xəritəsində özünəməxsus yer tutur.

Bəzən Türkiyənin “Gül şəhəri” adlandırılan Isparta yalnız qızılgül və gül yağı istehsalı ilə tanınmır. Onun minillik tarixi, qədim sivilizasiyalardan yadigar qalan abidələri, gölləri, meşələri, dağları, qış turizmi imkanları və zəngin kənd təsərrüfatı ənənələri şəhəri fərqli turizm istiqamətinə çevirir.

İstanbulun tarixi küçələri, Antalyanın mavi sahilləri, Kapadokiyanın qeyri-adi mənzərələri ilə tanış olan turistlər üçün Isparta başqa bir dünyanın qapılarını açır. Burada insan həm qədim Anadolu sivilizasiyalarının izləri ilə qarşılaşır, həm qızılgül bağlarında təbiətin möcüzəsinə şahid olur, həm də göl sahilində zamanın axarını unutduran sakitlik tapır. Ispartanı fərqləndirən də məhz bu müxtəliflikdir.

Şəhərin tarixini araşdırarkən aydın olur ki, onun yerləşdiyi ərazi minilliklər boyu müxtəlif xalqların və sivilizasiyaların yaşayış məkanı olub. Arxeoloji tədqiqatlar bölgədə Neolit, Kalkolit və Tunc dövrlərinə aid yaşayış izlərinin mövcudluğunu təsdiqləyir. Bu faktlar Isparta torpaqlarının qədim Anadolu tarixində mühüm yer tutduğunu göstərir.

Antik dövrdə indiki Isparta və ətraf ərazilər Pisidiya adlanan tarixi bölgənin tərkibində idi. Burada yaşayan yerli icmaların mədəniyyəti zaman keçdikcə Frigiya, Lidiya, Fars və Makedoniya siyasi təsirləri ilə zənginləşib. Sonralar bölgə Selevkilərin, daha sonra isə Roma imperiyasının hakimiyyəti altına keçib.

Roma dövründə Pisidiya mühüm yaşayış və ticarət məkanlarından birinə çevrilib. Bu gün Yalvaç yaxınlığında yerləşən Pisidiya Antioxiyası, Uluborlu ərazisindəki Apolloniya və digər qədim yaşayış məntəqələri həmin dövrün tarixi yaddaşını yaşadır. Bu ərazilərə nəzər salarkən insan sanki əsrlərin o tayına boylanır, daşlara həkk olunmuş tarixlə üz-üzə qalır.

Isparta tarixinin mühüm səhifələrindən biri də Bizans dövrü ilə bağlıdır. 1176-cı ildə Səlcuq hökmdarı II Qılınc Arslan ilə Bizans imperatoru I Manuel Komnin arasında baş verən Miryokefalon döyüşü Anadolu tarixində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Bizans ordusunun məğlubiyyəti türklərin Anadoluda mövqelərinin möhkəmlənməsinə ciddi təsir göstərib. Döyüşün dəqiq yeri ilə bağlı tarixçilər arasında müxtəlif fikirlər mövcud olsa da, hadisənin Isparta və ətraf bölgələrlə tarixi əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

XIII əsrdə Anadolu Səlcuq dövlətinin hakimiyyəti altında olan bu ərazilər sonradan Anadolu bəyliklərinin siyasi mübarizə meydanına çevrilib. 1301-ci ildə meydana gələn Hamidoğulları bəyliyi bölgənin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatında mühüm rol oynayıb. Uluborlu və Eğirdir bu bəyliyin əsas mərkəzləri sırasında yer alıb. Həmin dövrdə ticarət, sənətkarlıq və şəhər həyatı inkişaf edib. Məşhur ərəb səyyahı İbn Battutanın XIV əsrdə bu bölgəyə səfəri və öz qeydlərində yerli yaşayış məntəqələri, bazarlar və iqtisadi həyat haqqında məlumat verməsi də həmin dövrün tarixi mənzərəsini anlamaq baxımından maraqlıdır.

XIV əsrin ikinci yarısından etibarən Isparta Osmanlı hakimiyyətinə daxil olub. Osmanlı dövründə şəhər inzibati, ticarət və sənətkarlıq mərkəzi kimi inkişaf edib. Məscidlər, mədrəsələr, bazarlar və ictimai tikililər şəhərin memarlıq simasını formalaşdırıb. Bu tarixi irsin günümüzə qədər gəlib çatan nümunələrindən biri Kutlu bəyin adı ilə bağlı olan Ulu məsciddir. 1417-ci ildə bərpa etdirildiyi bildirilən bu abidə Ispartanı ziyarət edənlərə şəhərin Osmanlı keçmişindən xəbər verir.

1923-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasından sonra Isparta yeni dövlətin inzibati sistemində vilayət statusu ilə yer alıb. Mustafa Kamal Atatürkün 6 mart 1930-cu ildə şəhərə səfəri isə Isparta tarixinin əlamətdar hadisələrindən biri kimi yadda qalıb.

Tarixin müxtəlif mərhələlərindən keçən Isparta bu gün Türkiyənin Aralıq dənizi bölgəsində yerləşən, təxminən 8 933 kvadratkilometr əraziyə malik bir vilayətdir. Antalya, Burdur, Afyonkarahisar və Konya ilə qonşu olan şəhərin coğrafi mövqeyi onun turizm imkanlarını daha da genişləndirir. Dağlar, göllər, meşələr və yaylalar bu torpaqlara xüsusi gözəllik bəxş edir. Eğirdir və Kovada gölləri, Gölcük krater gölü, Davraz və Dedegöl dağları Ispartanı təbiət həvəskarlarının diqqət mərkəzinə gətirən əsas məkanlardandır.

Lakin Ispartanı dünyaya tanıdan ən mühüm sərvətlərdən biri onun qızılgül bağlarıdır. Şəhərdə qızılgülçülük sadəcə kənd təsərrüfatı fəaliyyəti deyil, əsrlər ərzində formalaşmış ənənə, iqtisadi həyatın mühüm sahəsi və yerli mədəniyyətin ayrılmaz hissəsidir. Səhərin ilk işığında qızılgül bağlarına yayılan ətir, çiçəklərin toplanması ilə başlayan zəhmətli proses və bu çiçəklərdən əldə edilən qiymətli gül yağı Ispartanı beynəlxalq ətriyyat və kosmetika sənayesində tanıdan əsas amillərdəndir.

Gül yığımı mövsümündə şəhərə gələn turistlər bu gözəlliyə yalnız tamaşa etməklə kifayətlənmirlər. Onlar bağlarda məhsul yığımını izləyir, gül yağının hazırlanma prosesi ilə tanış olur, qızılgüldən hazırlanan müxtəlif məhsulları əldə edirlər. Beləliklə, adi kənd təsərrüfatı fəaliyyəti turistlər üçün maraqlı təcrübəyə, yerli sakinlər üçün isə əlavə gəlir mənbəyinə çevrilir.

Ispartanı fərqləndirən digər təbii gözəllik isə lavanda bağlarıdır. Xüsusilə Keçiborlu rayonunun Kuyucak kəndi bu sahədə Türkiyənin ən tanınmış turizm məkanlarından biri hesab olunur. İyun ayının ortalarından iyulun ortalarına qədər kəndin ətrafı bənövşəyi rəngə bürünür. Ucsuz-bucaqsız lavanda tarlaları, havaya yayılan xoş ətir və günəşin şüaları altında yaranan rəng çalarları buranı sanki təbiətin yaratdığı bir tabloya çevirir.

Bu mənzərə fotoqrafların, səyahət həvəskarlarının və xarici turistlərin diqqətini cəlb edir. Ancaq Kuyucakın turizm əhəmiyyəti yalnız gözəl mənzərələrlə məhdudlaşmır. Burada lavanda yağı, sabun, çay, bal və digər məhsulların istehsalı ilə tanış olmaq mümkündür. Bu model kənd turizminin inkişafına, yerli istehsalçıların gəlirlərinin artmasına və yeni iş yerlərinin yaranmasına xidmət edir. Isparta təcrübəsi göstərir ki, düzgün tanıtım və təşkilatlanma sayəsində bir kəndin təbii sərvəti bütöv bir bölgənin turizm simvoluna çevrilə bilər.

Şəhərin təbiət xəzinəsinin digər incisi isə Eğirdir gölüdür. Türkiyənin böyük şirin su göllərindən biri olan bu göl öz mənzərəsi, sahil yaşayış məntəqələri və təbii zənginliyi ilə seçilir. Gölün sahilində yerləşən Eğirdir şəhəri sakitlik axtaranlar, təbiət həvəskarları və ailəvi istirahətə üstünlük verənlər üçün cəlbedici məkandır.

Burada qayıq gəzintiləri, balıqçılıq, üzgüçülük, yelkən və digər su idman növləri ilə məşğul olmaq mümkündür. Gölün ərazisindəki Yeşilada və Can Ada isə özünəməxsus mənzərələri ilə turistlərin marağına səbəb olur. Xüsusilə Yeşilada sahil mənzərəsi, balıq restoranları və tarixi atmosferi ilə seçilir. Burada günəşin gölün sularında əks olunmasını seyr etmək, sahil boyunca gəzmək və təbiətin sakitliyini duymaq səyahətin unudulmaz anlarına çevrilə bilər.

Eğirdir gölünün turizm əhəmiyyəti ilə yanaşı, ekoloji dəyəri də böyükdür. Bu təbii sərvətin qorunması, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması və turizm fəaliyyətinin ekoloji tarazlığı pozmadan təşkili gələcək inkişafın əsas şərtlərindən biridir.

Ispartanı yalnız yay turizmi ilə əlaqələndirmək də doğru olmazdı. Şəhər qış aylarında da turistlərə fərqli imkanlar təqdim edir. Dəniz səviyyəsindən 2635 metr yüksəklikdə yerləşən Davraz dağı Türkiyənin tanınmış xizək mərkəzlərindən biridir. Burada xizək, snoubord və digər qış idman növləri ilə məşğul olmaq mümkündür.

Davrazın əsas üstünlüklərindən biri onun Antalya turizm bölgəsinə yaxınlığıdır. Bu coğrafi amil Aralıq dənizi sahillərində istirahət edən turistlərə qış idmanları ilə tanış olmaq üçün əlavə imkan yaradır. Dağ yalnız qış mövsümündə deyil, yay aylarında da trekking, velosiped, dağ gəzintiləri və idman komandalarının hazırlıq düşərgələri üçün perspektivli məkandır. Beləliklə, Davraz Ispartanı ilboyu turizm istiqamətinə çevirmək baxımından mühüm rol oynaya bilər.

Ispartanı yalnız təbiət və kənd təsərrüfatı ilə tanımaq onun tarixi zənginliyinə kölgə salmaq olardı. Vilayətin ərazisində yerləşən Pisidiya Antioxiyası qədim dövrün mühüm şəhərlərindən biridir. Yalvaç yaxınlığında yerləşən bu arxeoloji məkan Roma dövrünün memarlıq və şəhərsalma ənənələrini nümayiş etdirir. Qədim küçələr, tikili qalıqları və tarixi abidələr bu ərazini açıq səma altında tarix muzeyinə çevirir.

Pisidiya Antioxiyası xristianlıq tarixində də xüsusi yer tutur. Müqəddəs Pavelin fəaliyyəti ilə əlaqələndirilən bu qədim şəhər dini və mədəni turizm baxımından beynəlxalq maraq doğurur. Bölgədən keçən Müqəddəs Pavel yolu isə tarixi irsi təbiət mənzərələri ilə birləşdirən mühüm yürüş marşrutudur. Bu yol təkcə dini ziyarətçilər üçün deyil, həm də yürüş, macəra və mədəni səyahət həvəskarları üçün maraqlı istiqamətdir.

Eğirdir qalası, Dündar bəy mədrəsəsi, tarixi məscidlər və Isparta muzeyi də şəhərin keçmişini öyrənmək istəyənlər üçün əhəmiyyətli məkanlardır. Bu abidələr bir tərəfdən bölgənin memarlıq ənənələrini yaşadır, digər tərəfdən isə müxtəlif tarixi dövrlərin mədəni izlərini qoruyub saxlayır.

Ispartanı Türkiyənin digər turizm şəhərlərindən fərqləndirən cəhətlərdən biri də ekoturizm imkanlarının genişliyidir. Yazılı kanyon, Kovada gölü Milli Parkı, Gölcük Təbiət Parkı və Kızıldağ Milli Parkı təbiət həvəskarlarına fərqli səyahət təcrübələri təqdim edir. Bu ərazilərdə piyada yürüşləri, dağ velosipedi, quş müşahidəsi, kampinq, karvan turizmi və fotoqrafiya turları təşkil etmək mümkündür.

Xüsusilə Yazılı kanyonun qayalıqları, təbii su mənzərələri və tarixi yazıları, Kovada gölünün meşələrlə əhatələnmiş ərazisi insanı şəhər həyatının səs-küyündən uzaqlaşdırır. Burada təbiət sadəcə seyr edilmir, onunla təmas qurulur. Məhz bu xüsusiyyət müasir turizmdə getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanan ekoturizm istiqamətinin Ispartada inkişafı üçün əlverişli zəmin yaradır.

Bütün bu zənginliklər Ispartanı turizm investisiyaları baxımından da perspektivli bölgəyə çevirir. Şəhərdə butik hotellərin, kənd evlərinin, ekoloji istirahət mərkəzlərinin, dağ turizmi obyektlərinin və qastronomiya məkanlarının inkişafı üçün imkanlar mövcuddur. Gül və lavanda bağlarının ətrafında yaradılacaq kiçik hotellər, yerli məhsulların təqdim olunduğu satış məkanları və tematik turizm marşrutları həm turistlərə yeni təcrübə qazandıra, həm də yerli əhalinin iqtisadi imkanlarını genişləndirə bilər.

Sağlamlıq və wellness turizmi də ayrıca araşdırılmalı istiqamətlərdəndir. Bölgənin təbii mühiti, dağ havası və sakit istirahət imkanları spa mərkəzləri, sağlamlıq hotelləri və reabilitasiya xidmətlərinin inkişafı üçün əlverişli şərait yarada bilər. Bununla yanaşı, belə layihələrin həyata keçirilməsi konkret tibbi infrastruktur, müvafiq lisenziyalar və investisiya əsaslandırmaları ilə dəstəklənməlidir.

Ispartanı beynəlxalq turizm bazarında daha geniş tanıtmaq üçün Antalya, Pamukkale, Konya və Kapadokya ilə əlaqələndirilmiş səyahət proqramlarının hazırlanması da məqsədəuyğun olardı. Belə marşrutlar Türkiyəyə gələn turistlərin səfər müddətini uzatmaqla yanaşı, ölkənin daha az tanınan bölgələrinin iqtisadi inkişafına da töhfə verə bilər.

Bununla belə, şəhərin turizm potensialının reallaşması üçün bir sıra məsələlərin həlli vacibdir. Beynəlxalq tanıtım kampaniyalarının genişləndirilməsi, xarici dillərdə xidmət göstərən bələdçilərin hazırlanması, nəqliyyat imkanlarının yaxşılaşdırılması, hotellərdə və restoranlarda xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi əsas prioritetlər sırasında olmalıdır. Eyni zamanda, turizmin yalnız müəyyən mövsümlərlə məhdudlaşmaması üçün ilboyu fəaliyyət göstərən proqramların hazırlanması zəruridir. Ən başlıcası isə Ispartanı fərqləndirən təbii sərvətlərin qorunması inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir.

Isparta Azərbaycan turistləri üçün də maraqlı istiqamət ola bilər. Təbiət qoynunda istirahətə, tarixi məkanlara, kənd turizminə, fotoqrafiyaya və fərqli mədəniyyətləri kəşf etməyə maraq göstərən azərbaycanlılar üçün bu şəhər Türkiyənin ənənəvi turizm marşrutlarından fərqli seçim təqdim edir.

Azərbaycan və Türkiyə arasında mövcud turizm əlaqələri nəzərə alınaraq Isparta ilə ölkəmizin turizm şirkətləri, hotelləri və sahəvi assosiasiyaları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi məqsədəuyğun olardı. Qarşılıqlı tanışlıq səfərləri, infoturlar, gül və lavanda mövsümünü əhatə edən xüsusi səyahət proqramları bu əməkdaşlığın real nəticələr verə biləcək istiqamətlərindəndir. Xüsusilə Eğirdir gölü, Kuyucak lavanda bağları, gül yağı istehsalı müəssisələri və qədim tarixi məkanları birləşdirən üç-dörd günlük turizm proqramları Azərbaycan bazarında maraq doğura bilər.

Nəticə etibarilə, Isparta yalnız qızılgül və lavanda bağları ilə yadda qalan bir şəhər deyil. Bura qədim sivilizasiyaların izlərini qoruyan, tarixin müxtəlif mərhələlərindən keçərək özünəməxsus mədəni simasını formalaşdıran, təbiətin bütün rənglərini bir araya gətirən Anadolu məkanlarından biridir.

Onun minillik tarixi, mavi gölləri, əzəmətli dağları, bənövşəyi lavanda tarlaları və qızılgül bağları vahid turizm xəritəsində birləşəndə ortaya olduqca zəngin bir mənzərə çıxır. Ispartanı gələcəyin turizm mərkəzlərindən birinə çevirmək üçün təbii və tarixi sərvətləri qorumaq, onları müasir turizm xidmətləri ilə birləşdirmək və beynəlxalq miqyasda tanıtmaq lazımdır.

Bəzən bir şəhəri tanımaq üçün onun küçələrində gəzmək kifayət etmir. Onun tarixini oxumaq, torpağının yaddaşını duymaq, təbiətinin səsini dinləmək lazımdır. Isparta da məhz belə şəhərlərdən biridir: tarixin daşlara həkk olunduğu, təbiətin rənglərə çevrildiyi, qızılgül ətrinin isə şəhərin yaddaşına hopduğu bir Anadolu diyarı.

Qoşqar Salmanlı