“Odisseya”nın son ekran adaptasiyası hazırda dünya üzrə kassalarda rekordlar qıraraq Homerin əsrlərdir sevilən dastanını böyük ekranlara daşıyır. Lakin “İliada” və “Odisseya” əsərləri ilə əbədiləşən Troya yalnız ədəbiyyatın və ya kino dünyasının yaddaşında yaşayan bir hekayə deyil. Türkiyənin Şimal Egey sahillərində, Çanaqqala ərazisində yerləşən bu qədim şəhər beş min ildən artıq tarixini günümüzədək qoruyub saxlayaraq, bu gün də öz əzəməti ilə ziyarətçiləri qarşılayır.

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin rəhbərliyi ilə davam etdirilən arxeoloji qazıntılar isə Troya tarixinin daha dərindən öyrənilməsinə imkan yaradır. Torpağın altında əsrlərlə gizli qalan izlər üzə çıxarıldıqca, şəhərin keçmişinə dair yeni sirlər də tədricən aydınlaşır. 2026-cı il qazıntı mövsümü çərçivəsində arxeoloq və tədqiqatçılar Troya və əfsanəvi Troya müharibəsi ilə bağlı yeni tarixi məlumatların ortaya çıxarılması üçün böyük səylə çalışırlar. Qədim dövrdən müasir kinoya qədər yaradıcı təxəyyülü ilhamlandıran bu mövzu əsrlərdir öz aktuallığını qoruyur.

Son qazıntılar Troya müharibəsinin izlərini üzə çıxarır

Troya ərazisində builki arxeoloji qazıntılar zamanı Roma dövrünə aid Aşağı Şəhərdə möhtəşəm sütunlu prospektlər və mağaza sıraları aşkar edilir. Bu tapıntılar həmin dövrün ticarət münasibətləri və gündəlik həyatına dair mühüm məlumatlar verir. Eyni zamanda, tədqiqatçılar Troya VI-VII təbəqələrində yerləşən Cənub Qapısı ətrafında aşkar olunan dağıntı izlərini araşdırırlar. Bu izlərin əfsanəvi Troya müharibəsi ilə əlaqəli olduğu ehtimal edilir.

Arxeoloqlar həmçinin Troya qalasının daxilində tədqiqatlarını davam etdirərək Tunc dövrünə aid saray tikililərinin sirlərini üzə çıxarmağa çalışırlar. Aparılan qazıntılar qədim şəhərin zəngin tarixinin yeni səhifələrini açmaqla yanaşı, tarix və mifologiya həvəskarlarına Troyanı canlı şəkildə kəşf etmək üçün unikal imkan yaradır.

Yeni filmin dünya miqyasında yaratdığı maraq fonunda Priamın şəhərinə səyahət etmək, Hektorun qorumaq uğrunda mübarizə apardığı qədim divarların arasında tarixin nəfəsini hiss etmək, Axillesin izləri ilə addımlamaq və Odisseyin iti zəkasının iz buraxdığı bu torpaqları yaxından tanımaq üçün doğru zamandır. Kinoteatra getməzdən əvvəl və ya filmdən çıxan kimi, niyə də bütün bu əfsanələrin başladığı həqiqi torpağı kəşf etməyəsiniz?

5 minillik tarix: 10 təbəqədə qorunan Troya irsi

Troya dünyanın ən çoxqatlı mədəni irs məkanlarından biri hesab olunur. Qədim şəhər daha çox Troya müharibəsi ilə bağlı əfsanəvi irsi ilə tanınsa da, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilən bu ərazi Erkən Tunc dövründən Şərqi Roma imperiyası dövrünədək 5 min ildən artıq fasiləsiz yaşayış tarixini özündə əks etdirir. Müxtəlif dövrlərə aid 10 tarixi təbəqə Troya VI dövrünün möhtəşəm müdafiə divarlarından Roma dövrünün ictimai həyatına dair qalıqlaradək tarixə sanki zamanın içindən keçərək şahidlik etmək üçün nadir imkan yaradır.

Troya tarix boyu özünəməxsus mövqeyi ilə seçilib. Şəhər Avropa ilə Asiyanın, eləcə də Egey və Qara dənizlərin kəsişməsində yerləşirdi. Bu strateji mövqe burada yaşayışın əsrlər boyu davam etməsinə şərait yaratmaqla yanaşı, Çanaqqala boğazının güclü küləkləri və axınları sayəsində şəhəri gəmilər üçün təhlükəsiz sığınacağa çevirirdi. Nəticədə Troya zamanla ticarət və mədəni mübadilənin mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi.

Əfsanə ilə tarix qovuşur

Belə mühüm bir şəhərin Homer və Vergili kimi böyük şairlər tərəfindən ölümsüzləşdirilməsi təəccüblü deyil. Onların əsərləri sayəsində Troya sadəcə qədim şəhər olmaqdan çıxaraq dünya ədəbiyyatının və mədəniyyətinin ən məşhur simvollarından birinə çevrilib. Homerin “İliada” dastanı Troya qəhrəmanlığının əbədi rəmzinə çevrilərkən, Vergilinin “Eneida” əsərində isə şəhər Romanın yaranmasına ilham verən məkan kimi təqdim olunur. Belə ki, “Eneida”ya görə, şəhərin süqutundan sonra Troya şahzadəsi Eney “Yeni Troya”nı axtarmaq üçün əfsanəvi səfərə çıxır və nəticədə Latiuma çatır. Rəvayətə əsasən, onun nəsli daha sonra e.ə. 753-cü ildə Romanın əsasını qoyur.

Əslində, e.ə. XIII əsr ətrafında yanğın nəticəsində dağılan Troya VII təbəqəsi “İliada”da təsvir olunan Kral Priamın şəhəri ilə geniş şəkildə əlaqələndirilir. Arxeoloji tapıntılar şəhərin Homerin təsvirləri ilə uyğun gələn yüksək rifah səviyyəsinə malik olduğunu göstərsə də, tədqiqatçılar dastandakı hadisələrlə Troyanın tarixi reallığı arasındakı əlaqəni daha da dəqiqləşdirmək üçün araşdırmaları davam etdirirlər. Bununla yanaşı, son illərdə aşkar edilən Het mətnləri və Luviyalara aid möhür Troyanın Anadoludakı kimliyini təsdiqləyərək qədim şəhərin yalnız Homer dastanlarının simvolu deyil, həm də Anadolunun dərin köklərə malik və dünya miqyasında təsir göstərmiş mühüm şəhərlərindən biri olduğunu ortaya qoyur. Beləliklə, Troya ziyarətçilərə yalnız mifoloji səyahət vəd etmir, həm də dünyanın ən qədim mədəniyyət məkanlarından birinin zəngin tarixi ilə tanış olmaq imkanı yaradır.

Qədim şəhərin girişində yerləşən Troya Muzeyi arxeoloji əraziyə səfəri tamamlayan ən mühüm məkanlardan biridir. Bir sıra nüfuzlu mükafatlara layiq görülən muzey müasir sərgi dizaynı və immersiv təqdimat üsulları vasitəsilə Troya tarixini ziyarətçilər üçün canlı şəkildə canlandırır. Muzeydə qazıntılar zamanı aşkar edilmiş müxtəlif artefaktlar yeddi fərqli mövzu üzrə təqdim olunur və ziyarətçilərə Troya tarixini mərhələ-mərhələ izləmək imkanı yaradılır. Muzey boyunca irəlilədikcə arxeologiya və arxeometriya elmləri ilə tanış olur, yüngül yüksəlişlə davam edən rampalar boyunca Troyanın müxtəlif tarixi təbəqələrini kəşf edirsiniz. Qəbir daşlarından iri heykəllərə, zəngin foto materiallarından müxtəlif arxeoloji tapıntılara qədər muzey dünyanın ən əfsanəvi arxeoloji məkanlarından birinin tarixini yaxından tanımaq üçün unudulmaz səyahət təqdim edir.

Troya və onun muzeyindən söz düşmüşkən, İtaliyanın paytaxtı Romada hazırda davam edən mühüm sərgini də qeyd etmək lazımdır. Romadakı Kolizey Arxeoloji Parkı 12 iyun–18 oktyabr 2026-cı il tarixlərində “Troya və Roma: Qədim Aralıq dənizinin mifləri, əfsanələri və hekayələri” adlı genişmiqyaslı sərgiyə ev sahibliyi edir. Sərgidə 300-dən çox artefakt nümayiş olunur. Onların 220-dən çoxu Türkiyənin 19 muzeyindən xüsusi olaraq sərgi üçün gətirilmiş eksponatlardır.