Sentyabrın 11-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura növbəti səfəri təşkil olunub.

58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirak etdiyi səfər ilk növbədə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesinin nümayişi baxımından diqqət çəkdi. Bununla belə, səfərin əhəmiyyəti yalnız bu istiqamətlə məhdudlaşmır. Bu təşəbbüs Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə apardığı siyasətin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və ölkənin mövqeyinin diplomatik müstəvidə təqdim edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində ciddi narazılıq və aqressiv reaksiyalara səbəb oldu. Xarici diplomatların Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinə səfər etməsinə qarşı yönəlmiş bu kampaniya yalnız diplomatik etiket baxımından deyil, həm də Ermənistanın Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün tanınması istiqamətində verdiyi bəyanatlarla ziddiyyət təşkil etməsi baxımından diqqət çəkdi.

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrinin reaksiyası qəbuledilməz və təəssüf doğuran haldır. Xarici diplomatların səfərinin hədəfə alınması, onların təmsil etdikləri dövlətlərin mövqeyinə qarşı təzyiq xarakterli kampaniyaların aparılması Ermənistan daxilində revanşist düşüncənin hələ də kifayət qədər güclü olduğunu göstərir.

Diplomatik korpus nümayəndələrinin Azərbaycan ərazisinə səfəri tamamilə təbii və legitim diplomatik fəaliyyətdir. Bu səfərlərin Ermənistan cəmiyyətində müəyyən qüvvələri narahat etməsi isə, əslində, həmin dairələrin Azərbaycanın mövcud reallıqlarını qəbul etmək istəmədiklərini göstərir.

Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidir.

Azərbaycan öz ərazisində xarici diplomatların səfərlərinin təşkili və keçirilməsi ilə bağlı qərarları müstəqil şəkildə qəbul edir. Buna görə də həmin səfərə görə xarici diplomatların hədəfə alınması və onların fəaliyyətinin qınanması Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə cəhdidir.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri onların təmsil etdikləri ölkələrin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə münasibətini də nümayiş etdirir.

Ermənistan cəmiyyətində bu reallığın qəbul edilməməsi isə regionda formalaşmış yeni siyasi-hüquqi vəziyyətlə ziddiyyət təşkil edir.

Erməni revanşist dairələrinin reaksiyasında diqqəti çəkən digər məqam tarixi irslə bağlı birtərəfli və ziddiyyətli yanaşmadır. Bir tərəfdən Gəncəsər və Xudavəng kimi Azərbaycan ərazisində yerləşən alban tarixi abidələri erməni irsi kimi təqdim edilir, digər tərəfdən isə müasir Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının əsrlər boyu mövcud olmuş tarixi və mədəni izlərinin tanınmasından imtina edilir.

Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş Qafqaz Albaniyası irsi Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrinin təhrif etməyə çalışdığı tarixi mövzulardan biridir. Qafqaz Albaniyasının regionun tarixində mühüm siyasi, dini və mədəni rol oynaması tarixşünaslıqda geniş araşdırılmış məsələlərdəndir.

Azərbaycan ərazisindəki tarixi-mədəni irsin mənsubiyyəti ilə bağlı mübahisələrə siyasi və etnik çalarların gətirilməsi elmi yanaşmanı zəiflədir. Tarixi abidələrin qorunması və tədqiqi siyasi qarşıdurma vasitəsinə deyil, elmi və mədəni əməkdaşlıq predmetinə çevrilməlidir.

Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən bütün tarixi və mədəni abidələr dövlət tərəfindən qorunur. Bu irsin qorunması Azərbaycanın üzərinə düşən məsuliyyət kimi qəbul edilir və həmin abidələr ölkənin çoxəsrlik tarixinin ayrılmaz hissəsidir.

Ermənistan daxilində revanşist mövqeləri müdafiə edən qüvvələrin mövcudluğu yeni məsələ deyil. Bununla belə, son kampaniyada yayılan bəzi məlumat və paylaşımların yalnız radikal müxalif dairələrin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmadığı müşahidə olunur.

Müxtəlif məlumatların hakim siyasi dairələrə yaxın informasiya resurslarında da yayılması Ermənistan hakimiyyətinin revanşist ritorikaya münasibəti ilə bağlı suallar yaradır. Bu vəziyyət rəsmi İrəvanın bir tərəfdən sülh və normallaşma mesajları verməsi, digər tərəfdən isə cəmiyyətdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün nəticələrini qəbul etməyən narrativlərin yayılmasına imkan verməsi baxımından ziddiyyətli görünür.

Mövzu ilə bağlı Ermənistan parlamentinin sədri Ruben Rubinyanın açıqlaması da qəbuledilməzdir. Azərbaycanın suveren ərazisində keçirilən diplomatik səfərə münasibət bildirilməsi Ermənistanın Azərbaycanın daxili məsələlərinə müdaxilə etmək cəhdləridir.

Sentyabrın 14-də Ermənistan parlamentində 12–13 sentyabr 2022-ci il hadisələri zamanı həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də siyasi kontekstdən kənarda nəzərdən keçirilə bilməz. 2022-ci ilin sentyabr hadisələri Azərbaycan-Ermənistan sərhədində ciddi hərbi eskalasiya ilə müşayiət olunmuşdu. Bu hadisələrin yalnız bir tərəfinin təqdimatı üzərindən ictimai-siyasi gündəmin formalaşdırılması isə revanşist əhval-ruhiyyənin gücləndirilməsi riskini artırır.

Baş verənlər Ermənistanın sülh prosesinə münasibəti ilə bağlı suallar doğurur. Son illərdə rəsmi İrəvan sülh və normallaşma istiqamətində müxtəlif bəyanatlar səsləndirsə də, cəmiyyət daxilində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və Qarabağın hüquqi statusu ilə bağlı köhnə təsəvvürlərin tam aradan qalxmadığı görünür.

2023-cü ildən sonra bölgədə yaranmış yeni reallıq Ermənistanı Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində daha praqmatik siyasət yürütməyə vadar edib. Lakin Ermənistan cəmiyyətində və siyasi mühitində revanşist ritorikanın yenidən gücləndirilməsi sülh prosesinin dayanıqlılığı üçün ciddi risk yaradır.

Diplomatik səfərlərə qarşı təşkil olunan kampaniyalar isə sülh gündəminə deyil, qarşıdurma ritorikasına xidmət edir. Bu baxımdan son reaksiyalar Ermənistanın sülh prosesində nə dərəcədə ardıcıl və səmimi olduğu barədə əsaslı suallar doğurur.

Ermənistanın tarixi irs məsələsində nümayiş etdirdiyi selektiv yanaşma Qərbi Azərbaycandakı Azərbaycan mədəni irsi məsələsini də gündəmə gətirir.

Azərbaycan xalqının əsrlər boyu indiki Ermənistan ərazisində yaşaması, burada yaşayış məskənləri salması və zəngin mədəni irs yaratması ilə bağlı çoxsaylı tarixi faktlar mövcuddur.

Məscidlər, qəbiristanlıqlar, tarixi yaşayış məskənləri və digər mədəni irs nümunələrinin zamanla dağıdılması və ya öz ilkin kimliyindən uzaqlaşdırılması regionun tarixi yaddaşına ciddi zərbə vurur. Tarixi və mədəni irsin siyasi məqsədlərlə dəyişdirilməsi və ya bir xalqın izlərinin silinməsi cəhdləri isə regionda uzunmüddətli barışığın formalaşmasına xidmət etmir.

Mədəni irsin qorunması beynəlxalq hüququn və UNESCO-nun müvafiq prinsiplərinin də əsas tələblərindən biridir. Bu baxımdan tarixi abidələrin qorunması məsələsinə etnik və siyasi ayrı-seçkilikdən kənar, universal prinsiplər əsasında yanaşılmalıdır.

Erməni revanşist dairələrinin diplomatik səfərə reaksiyası bir daha göstərir ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində qarşıda duran əsas məsələlərdən biri yalnız siyasi sənədlərin imzalanması deyil, həm də cəmiyyətlərdə mövcud olan stereotiplərin aradan qaldırılmasıdır.

Sülh yalnız hökumətlər arasında razılaşma ilə məhdudlaşmır. Davamlı sülh üçün ərazi bütövlüyü və suverenliklə bağlı əldə olunmuş reallıqların cəmiyyətlər tərəfindən də qəbul edilməsi vacibdir. Xarici diplomatların Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinə səfərinə qarşı aqressiv kampaniyaların aparılması isə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən hissəsinin hələ də bu reallıqla barışmadığını nümayiş etdirir.

Bu baxımdan Azərbaycanın mövqeyindən də aydındır ki, davamlı və dayanıqlı sülh yalnız qarşılıqlı hörmət, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə ehtiram, tarixi reallıqların obyektiv qəbul edilməsi əsasında mümkündür. Ermənistanın isə revanşist ritorikadan uzaqlaşması, Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi, eləcə də regionun mürəkkəb tarixini obyektiv şəkildə qəbul etməsi gələcəkdə dayanıqlı sülhün təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Ziyafət ƏSGƏROV,

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Sədr müavini