Roma evlərinin dağıdılmasına, Strasburqdakı Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin (AİHM) yaşayış yerlərinin başqa mənzillərlə təmin olunana qədər sökülməsini qadağan edən qərarına baxmayaraq başlanılıb.

Yuliyana Metodiyəva:

Dos. Ana Cüməliyeva, yenilənmiş tərkibə və sədrə malik olan Diskriminasiyaya Qarşı Müdafiə Komissiyasının (KZQ) sizin təşəbbüsünüzlə açılmış işin, "Zaxarna Fabrika" məhəlləsində dağıdılmış evlərlə bağlı, dayandırılması barədə qərarını necə şərh edirsiniz? Siz burada romların yaşadığı hüquqların pozulmasını “etnik mənsubiyyətə görə çoxqatlı diskriminasiya” kimi qiymətləndirirsiniz.

Ana Cüməliyeva: Mən KZQ-nun sədri vəzifəsini icra edərkən, həmin çox narahatlıq doğuran və xoşagəlməz hadisələr – yəni "Zaxarna Fabrika"da rom icmasının bir hissəsinin evlərinin dağıdılması baş verdi. Əlbəttə ki, mən KZQ-nun üzvü olaraq tədbir gördüm və təşəbbüslə çıxış etdim (16 aprel 2025-ci il). Təşəbbüslə bağlı hesabat plenar tərkib – yəni KZQ-nun doqquz üzvü tərəfindən nəzərdən keçirildi və komissiyada işin açılması proseduru başlandı.

8 may 2025-ci ildən etibarən mən artıq KZQ-nun sədri deyildim. Yeni tərkib seçilmişdi, sədr, sədr müavini və üç üzv Milli Məclis tərəfindən seçilir, qalan hissə isə Prezidentin kvotası ilə təyin olunur.

Mən 7 noyabr 2025-ci ildə KZQ-dan bu qərarı aldım. Olduqca təəccübləndim (bildirim ki, bu mövzularla Avropa səviyyəsində də məşğulam). İlk olaraq, qərarda qeyd olunur ki, təşəbbüslə verilmiş hesabat “aydın məzmun ifadə etmir”, qanunun pozulması iddia edilməyib və “media materiallarından konkret məlumatlar yoxdur”.

Mən vurğulamaq istəyirəm ki, Diskriminasiyaya Qarşı Müdafiə Komissiyası bütün vətəndaşların hüquqlarını qorumaq üçün yaradılmış institutdur – vurğulayıram, bütün vətəndaşlar və ölkə ərazisində olan şəxslər üçün. Mənim təşəbbüsüm o dövrdə olduqca vacib idi. İlk növbədə, çünki biz Diskriminasiyaya Qarşı Müdafiə Komissiyasıyıq.

İkincisi, Azərbaycana da Avropadan tənqidlər var idi, hətta icra hakimiyyətinə sorğular göndərilmişdi, onlar da KZQ-ya yönəldilmişdi. Əslində, biz qərar verdik ki, təşəbbüslə çıxış edək, çünki Avropadan belə suallar var idi.

Y.M.: Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (AİHM) evlərin dağıdılmasının dayandırılması üçün müvəqqəti tədbirlər tətbiq etmişdi?

Sonra siz, Ana Cüməliyeva, KZQ sədr olaraq təşəbbüslə çıxış etdiniz?

A.C.: Bəli, məhz belə oldu. Hadisələr o həddə çatdı ki, Məhkəməyə müraciət olundu və müvəqqəti tədbirlər tətbiq edildi ki, dövlət romları yerləşdirənə qədər evləri dağıtmasın. Vurğulamaq istəyirəm ki, hesabat hazırlayan şəxsin kifayət qədər vaxtı vardı. Üstəlik, təşəbbüslə çıxış qərarı yalnız mənim deyil, KZQ-nun doqquz üzvlü plenar tərkibinin qərarı ilə qəbul edilmişdi.

Dayandırma qərarını 7 noyabr 2025-ci ildə aldım. Mən bütün yazışmaları görmədiyim üçün, dəqiq deyə bilmərəm ki, nəyi araşdırıblar, amma görünür ki, onlar dağıdılmış evlərin mövcudluğunu mediadan kifayət qədər tanımayıblar. Halbuki bütün Avropa bu hadisədən xəbər tutmuşdu və məsələ AİHM-ə gətirilmişdi, dövlətə sorğular göndərilmişdi. Bu, açıq şəkildə problemli bir vəziyyətdir.

Komissiya qarşısında prosedur məhkəmə qədər formal deyil. İnsanlar hətta özləri də komissiya qarşısında iştirak edə bilər – unutmayaq ki, burada dövlət vəzifəsi əsasında fəaliyyət prinsip var. Bu halda dövlət vəzifəsi haradadır?

Komissiyanın doqquz üzvü qərarı qəbul edir. Qanunda qeyd olunur ki, təşəbbüslə hesabat verilir, amma bütün komissiya – doqquz üzv – qərar verir ki, təşəbbüslə çıxış etmək lazımdır.

Qərarın “boş” adlandırılması tamamilə anlaşılmazdır. Prosedur açılmışdı, material baxımından səlahiyyət mövcud idi, lakin sonradan fərqli tərkibə görə ləğv edildi. Amma bu, o demək deyil ki, üzv və ya nazir dəyişəndə institut fəaliyyətini dayandırmalıdır.

Hesabatım şəxsi akt kimi qiymətləndirilir, amma bu, mənim şəxsi evimlə bağlı deyil, mən KZQ sədri kimi hərəkət etmişəm.

A.C.: Bu qərar həmçinin açıq iclas əvəzinə qapalı iclasda qəbul edilib. Qərarı apellyasiya etmək mümkündür, amma mənim hüquqi marağım yoxdur – mənim evim dağıdılmayıb və artıq komissiya üzvü deyiləm.

Başqa bir skandal məqam: mən keçən iki ildə yüzlərlə təşəbbüslə çıxış etmişəm – məsələn, əlilliyi olan insanlar üçün. Bu qərar bütün bu təşəbbüsləri də dayandırıbsa, niyə mənə bildiriş göndərilməyib? Protokol mənə təqdim edilməyib.

Yeni tərkibdə, məsələn, dokladçı kimi Baki Hüseynov iştirak edir. Qanunda isə komissiyanın tərkibində etnik balansın qorunması nəzərdə tutulur, bu prinsip yeni tərkibdə pozulub.

Komissiyanın sədri təyinatdan dərhal sonra KZQ-nun ilk sədrinin adının yazıldığı lövhəni sökdürüb. Bu, qəbulolunmazdır. İlk sədr Kəmal Eyüp idi (2005–2012).

Beləliklə, dövlət orqanı "Zaxarna Fabrika"da rom evlərinin dağıdılması ilə bağlı işdə dayandırma qərarı qəbul edə bilərmi? Bu hadisə Avropada ciddi insan hüquqları pozuntusu kimi tanınıb.

A.C.: Mən rom olduğum üçün və həmçinin keçmiş KZQ sədr kimi, bu qərarı oxuduqda çox narahat oldum. Bu yanlışlığın düzəldilməsi vacibdir. Zərurət var ki, həssas qruplara diqqət yetirilsin.