1 İyun - Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günüdür. Uşaqların hüquqlarının müdafiəsi müasir müasir dövlət siyasətinin ən prioritet istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Bu zərərvericilərə qarşı təhlükəsizlik tədbirləri, institusional mexanizmlərin gücləndirilməsi, zorakılıq hallarının qarşısının alınması və zərərsizləşdirilməsi, ətraf mühitin mühafizəsinin təmin edilməsinə kömək edir. Xüsusilə rəqəmsal mühitin genişləndirilməsi ilə yaranan yeni risklər müdafiəsi sahəsində daha çevik və kompleks yanaşmaların tətbiqini təsdiq edir. Mövqe çağırışlar fonunda dövlət qurumları ilə yanaşı, vətəndaşlar və ailələrin də böyük vəzifələri düşür.

Bu hüquqla bağlı Azərbaycan Respublikasının insan hüquqları üzrə müvəkkili (ombudsman) Səbinə Əliyeva Azturkxeber.az istinadan xəbər verir ki, bu barədə. Azərbaycan -a məxsusi başlayıb. Müsahibəni təqdim edirik.

Səbinə xanım, məlumdur ki, Ombudsman təsisatının uşaq hüquqlarının qorunması sahəsində geniş fəaliyyət var. milli insan hüquqlarının müdafiəsi və Azərbaycan ombudsmanının uşaq hüquqlarının müdafiəsində rolu nədən asılıdır?

-Milli insan hüquqlarının müdafiəsi məhkəmədənkənar müdafiə mexanizmi kimi hüquqların qorunmasında xüsusi rola malikdir. Müxtəlif təşkilatların təsisatlarının rəhbərləri, fəaliyyət istiqamətləri fərqlidir. Lakin həmin qurumlar üçün ümumi olan əsas fəaliyyətin idarə edilməsidir, bu da hüquq və maraqlarının müdafiəsi və təhlükəsizliyindən saxlanılır.

Azərbaycan ombudsmanının uşaq hüquqlarının müdafiəsi sahəsində qanunvericiliklə müəyyən edilmiş geniş idarəetmələri və fəaliyyət istiqamətləri var.

Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununa əsasən, Ombudsman “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Konvensiyanın və “Uşaq haqqında” Konvensiyanın fəaliyyətinin gücləndirilməsinin, əlavəlik hüququnun təmin edilməsinin və ayrı-ayrı-seçkiliyin qorunmasının əldə edilməsinin monitorinqi və potensialı üzrə müstəqil monitorinq mexanizmlərinin funksiyalarını təmin etmək. Konstitusiya Qanununda Ombudsmanın və monitorinq təşkilatının müstəqil monitorinq mexanizmlərini həyata keçirən zaman qurumlarda müəyyən edilmiş məlumatların, sənədlərin alınması və hüquqların qorunması uşaqların hüquqlarının başqa müdafiəsi sahəsində mövcud vəziyyət və təhlükəsizlik xidmətlərinə nəzarətin təmin edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Ombudsmana verilmiş şəxslərə nəzarət uşaq hüquqlarının bərpasına dair şikayətlər araşdırılır, monitorinqlər aparılır, maarifləndirmə işləri görülür, analitik təhlillər aparılaraq nəzarət orqanlara müraciətlər idarə edilir. Sahədə mövcud vəziyyətin və uşaq hüquqların qorunub saxlanması zərərli təkliflər hazırlanaraq yardım təşkilatlarına göndərilir, bu təkliflərin icrası vəziyyəti nəzarətdə saxlanılır.

Ombudsmanın fəaliyyəti ilə bağlı dövlət orqanları, beynəlxalq təşkilatlar, vətəndaş cəmiyyəti və digər qurumlarla sıx əlaqə institutları ilə bağlı hüquqların təmini sahəsində mühüm işlər görülür.

-Son xəstəliklərdən xilas olmaq üçün hansı tədbirlər həyata keçirilib?

-Uşaqların müdafiəsi Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və ölkənin birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev rəhbərinin prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın daim diqqət mərkəzindədir. Uşaqların müdafiəsi dövlət siyasətinin prioritet hissəsindən asılı olaraq qanun bu potensial potensial islahatlar, təsisatların struktur strukturları, vasitələrin rifahının yaxşılaşdırılması üçün iqtisadi, sosial proqramlar imkanlar yaradır. Heydər Əliyev Fondu tərəfindən təmin edilməsi, o cümlədən çətin həyat problemləri olan hüquqların qorunması ilə bağlı layihələr icra edilir, layihələr reallaşdırılır. Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində, iqtisadi sahədə, təhsil, səhiyyə, sosial xidmət binaları, infrastruktur yeni və hərtərəfli inkişaf üçün tədbirlər həyata keçirilir.

Qanunvericiliyin bərpası bərpası son mühüm tədbirlərdən cari ildə “Uşaq hüquqları haqqında” Qanunun və digər əlaqəli normativ-hüquqi aktların qəbul edilməsidir ki, bu da onları potensial yaranan yeni münasibətlərin tənzimlənməsi və müdafiəsi ilə bağlı xüsusi təhlükəsizlik kəsb edir.

Qeyd edim ki, ombudsman tərəfindən həmin normativ-hüquqi akt layihələrinə verilmiş təkliflər əldə edilib.

-Ölkədə uşaqların hüquqlarının qorunması sahəsində mövcud olan əsas problemlər nədən ibarətdir və onların həlli istiqamətində hansı işlər görülür?

-Ombudsman Aparatına daxil olan müraciətlərin və aparılan müşahidələrin təhlilinə əsasən qeyd etmək istərdim ki, uşaqlara qarşı zorakılıq halları ilə mübarizə sahəsində vəziyyətin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac var. Uşaqlara qarşı ailədə, təhsil müəssisələrində və digər məkanlarda kobud rəftar hallarının qarşısının alınması məqsədilə davamlı olaraq bu sahədə vəziyyətin təhlilinin aparılması, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, institusional islahatların həyata keçirilməsi, maarifləndirmə işlərinin təşkili zəruridir.

Qeyri-sağlam ailədaxili münasibətlər uşaqlara mənfi təsirini göstərməkdədir. Məişət zorakılığı halları ilə bağlı təsisata ünvanlanan müraciətlərin təhlili göstərir ki, aidiyyəti qurumlar tərəfindən daha həssas və operativ yanaşmanın nümayiş etdirilməsi, münaqişəli ailələrlə aparılan profilaktiki işlərin daha da gücləndirilməsi və mühafizə orderlərinin verilməsi üzrə işin təkmilləşdirilməsi həmin sahədə problemlərin həlli baxımından əhəmiyyətlidir. Bu istiqamətdə normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi məqsədilə təsisat tərəfindən təkliflər hazırlanaraq aidiyyəti qurumlara göndərilir.

Qeyd edim ki, erkən evlilik hallarının qarşısının alınması məqsədilə tərəfimizdən Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin üzrlü səbəblər olduqda, nikaha daxil olmaq istəyən və nikah yaşına çatmamış şəxslərin nikah yaşının 1 ildən çox olmayaraq azaldılmasına icazə verən müvafiq maddəsinin çıxarılması təklif edilib. Həmin təklif Azərbaycan Respublikasının 2024-cü il 28 iyun tarixli müvafiq Qanununda nəzərə alınıb.

Ombudsmanın illik məruzəsində uşaqların olduğu bütün məkanlarda, o cümlədən uşaq müəssisələrində onlara qarşı zorakılığın qadağan olunması ilə bağlı qanunvericilikdə xüsusi müddəanın təsbit olunması təklif edilib.

Cari ildə qəbul edilmiş “Uşaq hüquqları haqqında” Qanunda uşağın ola biləcəyi bütün yerlərdə, habelə internet informasiya ehtiyatlarında və informasiya-telekommunikasiya şəbəkələrində uşağa qarşı zorakılığın qadağan edilməsi təsbit olunmaqla həmin təklifin icrası təmin edilib.

Bununla yanaşı, 2026-cı il 21 aprel tarixli Qanunla İnzibati Xətalar Məcəlləsinə yeni məzmunda əlavə edilmiş müvafiq maddədə valideynlər (onları əvəz edən şəxslər), uşaqlara nəzarəti həyata keçirmək vəzifəsini daşıyan şəxslər tərəfindən uşağa qarşı cismani cəzanın tətbiqinə görə müvafiq sanksiya nəzərdə tutulub.

Uşaqlarla çalışan mütəxəssislərin uşaq hüquqları, davranış qaydaları barədə məlumatlılıq səviyyələrinin artırılması, zorakılığa məruz qalmış uşaqlarla aparılan işin, habelə zorakılıqla mübarizə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi vacibdir.

Ombudsman tərəfindən yetkinlik yaşına çatmamış şahidin dindirilməsi, eləcə də mübahisə ilə mənafelərinə toxunulan uşaqların fikrinin öyrənilməsi zamanı psixoloqun iştirakının təmin olunması, habelə cinsi zorakılığın qurbanı olan uşağa aid istintaq materiallarının cinayət prosesinin iştirakçıları tərəfindən yayılmasının qadağan edilməsi ilə bağlı qanunvericiliyə dəyişikliklərin edilməsi təklif olunub və cari il martın 3-də həmin məsələlərlə bağlı cinayət və mülki qanunvericiliyə müvafiq dəyişikliklər edilib.

Təsisata daxil olan şikayətlərə əsasən, uşaqların saxlanılması üçün alimentin ödənilməsində çətinliklər mövcuddur. Bu sahədə xarici ölkələrin müsbət təcrübəsinə əsaslanaraq, ombudsmanın illik məruzələrində Aliment Fondunun yaradılması və borclu şəxslərin məşğulluğu sahəsində icbari yanaşmanın tətbiqi ilə bağlı təkliflər irəli sürülüb.

Müraciətlərin təhlilinə əsasən, uşaqla ünsiyyət tələbi və himayə məsələsi ilə bağlı məhkəmə qərarlarının icrası zamanı tərəflərin uşaqların maraqlarını nəzərə almadığı hallarına rast gəlinir ki, bu da uşaqların psixoloji durumuna mənfi təsir göstərir, habelə məhkəmə qərarlarının icrasında çətinliklər yaradır. Bu baxımdan ombudsmanın illik məruzələrində bu sahədə icra mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi, habelə icra prosesində psixoloqun iştirakının təmin olunması ilə bağlı qanunvericiliyə müvafiq dəyişikliklərin edilməsi təklif olunub.

Məlum olduğu kimi, müasir dövrdə informasiya-kommunikasiya texnologiyaları cəmiyyətin bütün sahələrinə təsir edərək inkişaf üçün geniş imkanlar yaradıb. Bununla yanaşı, rəqəmsal texnologiyalar uşaqları müxtəlif risklərə və təsirlərə məruz qoyur. Müasir dövrdə uşaq hüquqları sahəsində mövcud problemlərin yaranmasında rəqəmsal mühitin təsiri mühüm amildir. Bu gün rəqəmsal inkişaf yeni ictimai münasibətlərin, hüquq pozuntularının yaranmasına səbəb olur. Bu da öz növbəsində uşaqların rəqəmsal mühitdə qarşılaşdıqları təhlükələrdən müdafiəsi, onların hüquqlarının qorunması istiqamətində səylərin birləşdirilməsini zəruri edir.

Ombudsman təsisatı tərəfindən uşaq hüquqlarının müdafiəsi sahəsində problemlərin həlli istiqamətində məlumatlılığın artırılması məqsədilə aylıqlar keçirilir, həmçinin mütəmadi olaraq maarifləndirmə tədbirləri təşkil olunur, araşdırmalar aparılaraq zəruri tədbirlər görülür.

-Rəqəmsal mühitdə, eləcə də sosial şəbəkələrdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün konkret olaraq hansı tədbirlər vacibdir?

-Uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin qorunmasında multidisiplinar yanaşmanın tətbiqi zəruridir. Zorakılığı təbliğ edən halların müəyyən edilməsi və qarşısının alınması məqsədilə ölkəmizdə uşaqların daha çox istifadə etdikləri sosial şəbəkə, platforma və internet saytları, o cümlədən televiziya proqramları, filmlər və oyunlar üzrə davamlı monitorinqlərin aparılması vacibdir.

Ombudsman Aparatı tərəfindən aparılan araşdırmalara əsasən, son illər uşaqlar arasında geniş yayılmış interaktiv platformalar və onlayn oyunlar ciddi risklər yaradır. Uşaqların istifadəsi üçün nəzərə tutulan rəqəmsal platformalarda yaş məhdudiyyətlərinin formal xarakter daşıması, səmərəli nəzarət mexanizmlərinin olmaması, şəxsi məlumatların qorunması sahəsində boşluqlar uşaqların hüquqlarının pozulmasına zəmin yaradır.

Ombudsmanın uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinə dair yayımlanan açıq müraciətində bu sahədə mövcud problemlərin aradan qaldırılması istiqamətində dövlət qurumlarına, media nümayəndələrinə, valideynlərə çağırışlar səsləndirilib.

Dövlət qurumları tərəfindən uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə onlayn platformalar üzərində nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi, risklərin hüquqi qiymətləndirilməsinin aparılması və preventiv fəaliyyətin həyata keçirilməsi zəruridir.

Bu məsələdə valideynlərin rolu danılmazdır. Valideynlərin uşaqların rəqəmsal platformalardan istifadə etmələrinə diqqətlə yanaşması, uşaqlarla açıq və etibarlı ünsiyyət qurması və onların virtual mühitdə qarşılaşa biləcəyi təhlükələr barədə maarifləndirilməsi, valideyn nəzarəti mexanizmlərinin tətbiq edilməsi olduqca vacibdir.

Media subyektlərinin və jurnalistlərin də bu mövzuda məsuliyyətli mövqe nümayiş etdirməsi, məsələyə uşaqların mənafelərinin üstünlüyü və hüquqlarının müdafiəsi prizmasından yanaşaraq ictimaiyyətin düzgün məlumatlandırılmasına töhfə verməsi çox önəmlidir.

Qeyd edim ki, təsisat tərəfindən rəqəmsal mühitin uşaqlar üçün yaratdığı təhlükələr barədə ictimai məlumatlılığın artırılması və bu sahədə hüquq pozuntularının qarşısının alınması məqsədilə maarifləndirici sosial videoçarx hazırlanıb və əhali arasında yayılması təmin edilib.

Tərəfimdən uşaqların sosial şəbəkə və digər rəqəmsal platformalardan istifadəsi üçün məhdudiyyətlərin müəyyən edilməsi ilə bağlı qanunvericiliyə dəyişikliklərin olunması təklif edilib.

Azərbaycan Prezidenti 2026-cı il fevralın 27-də “Uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli məzmun və təsirlərdən qorunması ilə bağlı tədbirlər haqqında” Sərəncam imzalayıb. Həmin Sərəncam rəqəmsal mühitdə uşaqların zərərlərdən müdafiəsi və onların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu məqsədlə normativ-hüquqi akt layihələri hazırlanıb, ombudsman tərəfindən həmin layihələrə təkliflər göndərilib.

-Uşaqların sağlam və təhlükəsiz mühitdə böyüməsi üçün dövlət qurumları ilə yanaşı, cəmiyyətin üzərinə məsuliyyət düşür. Ölkə ombudsmanı olaraq uşaqların müdafiəsi sahəsində mövcud problemlərin həlli üçün vətəndaş cəmiyyəti institutlarına, ümumilikdə cəmiyyətə hansı tövsiyələr verərdiniz?

-Uşaqların müdafiəsi hər birimizin ortaq məsuliyyətidir və bütün üzvləri onların hərtərəfli inkişafı üçün səy göstərməlidirlər. Uşaqların təhlükəsiz şəraitdə yaşaması üçün ictimai təhlükənin qorunması xüsusi təminatdır. Mövcud təcrübələr onu deməyə əsas verir ki, dövlət idarəetməsinin idarə edilməsində ictimai nəzarətin olması, vətəndaşların və vətəndaşların idarə edilməsi institutlarının problemlərinin həllinə öz töhfəsini verir. Bu baxımdan-hökumət təşkilatlarını, medianı, hər hansı bir üzvünü hüquqlarının hüquqlarını pozmaqda ittiham edirəm. Valideyn övladları ilə mənəvi bağın yaradılmasına, onların sevgi və qayğı ilə təmin edilməsinə, sağlamlığın sağlamlığının qorunmasına yönəldilməsinə, müasir çağırışları yaxşı onlara nəzarət etməyə kömək edir. Uşaqları özlərinin və bütün hüquqlarının müdafiəsi üçün səslərini eşitmək üçün aktiv iştirak edirəm. Ombudsman təsisatının fəaliyyətində vətəndaş cəmiyyəti üzvləri ilə əməkdaşlığa, əlavə idarəçiliyə önəm verilir. Nümunə olaraq qeyd edim ki, yaranıb il 1 İyun - Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü ilə əlaqədar vətəndaş cəmiyyəti institutlarını və uşaqları da sosial müdafiə maarifləndirici videoçarx hazırlanıb, hüquqların təmini ilə əlaqədar cəmiyyətə çağırış edilib.

Sonda şəhidlərimizin bizə əmanət buraxdıqları övladları başda olmaqla bütün uşaqları 1 İyun - Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü münasibətilə təbrik edir, hər bir uşağa bu gününü və gələcəyini xoşbəxt yaşamağı arzulayıram.