Hüquq və Məsuliyyət: Demokratik Cəmiyyətin Ayrılmaz Təməli
Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin (Ombudsman) Aparatının Mətbuat katibi Araz Ələsgərli sosial şəbəkə hesabında hüquq və məsuliyyət anlayışlarının qarşılıqlı əlaqəsinə dair fikirlərini bölüşüb.

O bildirib ki, cəmiyyətdə daha çox insan hüquqları, azadlıqlar və onların müdafiəsi haqqında danışılır. Təhsil almaq, yaşamaq, söz və fikir azadlığı, sərbəst toplaşmaq, seçmək və seçilmək kimi hüquqlar hər bir insanın ləyaqətli həyatının əsas şərtləridir. İnsanlar haqlı olaraq bu hüquqların qorunmasını və təmin edilməsini tələb edirlər.

Lakin hüquqlardan bəhs edilərkən çox vaxt vacib bir məqam – məsuliyyət anlayışı diqqətdən kənarda qalır. Halbuki hüquq və məsuliyyət bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Hüququn olduğu yerdə məsuliyyət, azadlığın olduğu yerdə isə cavabdehlik olmalıdır. Əks halda nə hüquqlar öz mahiyyətini qoruya, nə də cəmiyyətdə ədalətli münasibətlər formalaşa bilər.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası da məhz bu tarazlıq prinsipi üzərində qurulub. Ana Qanunda insan hüquq və azadlıqları ilə yanaşı, vətəndaşların vəzifə və məsuliyyətləri də müəyyən edilib. Konstitusiyanın 24-cü maddəsinə əsasən, insan ləyaqəti qorunur və ona hörmət edilir. Bununla yanaşı, hər bir şəxs öz hüquq və azadlıqlarından istifadə edərkən digər insanların hüquqlarına hörmət etməli, cəmiyyət və dövlət qarşısında üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməlidir.

Araz Ələsgərli vurğulayıb ki, Konstitusiyanın 100-cü maddəsində məsuliyyət anlayışının ayrıca təsbit olunması mühüm hüquqi prinsipin ifadəsidir. Bu prinsipə görə, heç kəs öz hərəkətlərinin nəticələrindən kənarda qala bilməz. Hüquqlar insanı azad etdiyi kimi, məsuliyyət də onu cəmiyyət qarşısında cavabdeh edir.

Onun sözlərinə görə, məsuliyyət insanın öz davranışının nəticələrini dərk etməsi, həmin nəticələrə görə cavab verməyə hazır olması, qanuna, vicdana və cəmiyyətin müəyyən etdiyi qaydalara hörmətlə yanaşması deməkdir.

Məsuliyyət yalnız qanun pozulduqdan sonra tətbiq edilən hüquqi sanksiya deyil. Bu anlayış ilk növbədə insanın daxili dəyərlər sisteminin tərkib hissəsidir. Yol hərəkəti qaydalarına riayət etmək, növbə gözləmək, vergiləri vaxtında ödəmək, ictimai əmlakı qorumaq və başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşmaq məsuliyyətli davranışın nümunələridir.

Qeyd olunub ki, hüquqi məsuliyyət insanın mənəvi seçiminin pozulduğu hallarda meydana çıxır. Hüquq sistemində məsuliyyətin müxtəlif formaları mövcuddur. Mülki məsuliyyət vurulmuş zərərin aradan qaldırılmasına, inzibati məsuliyyət ictimai qaydanın qorunmasına, intizam məsuliyyəti əmək və xidmət münasibətlərinin tənzimlənməsinə, cinayət məsuliyyəti isə cəmiyyət üçün təhlükəli əməllərin qarşısının alınmasına xidmət edir. Bu mexanizmlərin hamısının əsas məqsədi insan hüquqlarını, ictimai təhlükəsizliyi və ədaləti qorumaqdır.

Müasir demokratik cəmiyyətlərdə məsuliyyət yalnız hüquqi öhdəlik deyil, həm də vətəndaşlıq mədəniyyətinin göstəricisi hesab olunur. Hüquqlarını bilən insan güclü, məsuliyyətini dərk edən insan isə etibarlı vətəndaşdır. Cəmiyyətin davamlı inkişafı da məhz bu iki anlayışın vəhdətindən başlayır.

Mətbuat katibi diqqətə çatdırıb ki, gündəlik həyatımızda etdiyimiz hər bir seçim – sosial şəbəkələrdə paylaşdığımız fikir, ictimai yerlərdə nümayiş etdirdiyimiz davranış, yol hərəkətində qəbul etdiyimiz qərar, iş yerində verdiyimiz söz və ailə münasibətlərində sərgilədiyimiz mövqe məsuliyyətlə bağlıdır. Bəzən bir söz insanların taleyinə təsir edir, bəzən bir davranış başqasının hüququnu qoruyur, bəzən isə məsuliyyətsizlik uzunmüddətli problemlərə səbəb olur.

Bu baxımdan insan hüquqlarının müdafiəsi yalnız hüquqların təbliği ilə məhdudlaşmamalıdır. Hüquqi maarifləndirmə eyni zamanda cəmiyyətdə məsuliyyət hissinin formalaşdırılmasına xidmət etməlidir. Ombudsman təsisatının həyata keçirdiyi maarifləndirmə tədbirlərinin əsas məqsədlərindən biri də hüquq mədəniyyətinin gücləndirilməsi, vətəndaşların öz hüquqları ilə yanaşı, vəzifə və məsuliyyətləri barədə məlumatlandırılmasıdır.

Sonda vurğulanıb ki, güclü dövlətin, sağlam cəmiyyətin və ədalətli hüquq sisteminin təməlində məsuliyyət dayanır. İnsanlar bir-birinə qarşı məsuliyyət hiss etdikdə ailələr möhkəmlənir, vətəndaşlar öz öhdəliklərini yerinə yetirdikdə ictimai etimad artır, hüquqlara hörmət edildikdə isə insan ləyaqəti daha etibarlı şəkildə qorunur.

“Məsuliyyət sadəcə hüquqi termin deyil. O, insanın vicdanı ilə cəmiyyət arasında görünməz körpüdür. Hüquqlarımızı qorumaq istəyiriksə, məsuliyyətimizi də dərk etməliyik. Çünki hüququn həqiqi gücü qanunların mətnində deyil, həmin qanunlara hörmət edən insanların davranışında yaşayır”, – deyə Araz Ələsgərli qeyd edib.